2026-жылдын 19-февралында Кыргыз Республикасынын нормативдик укуктук актыларынын долбоорлорун коомдук талкуулоонун Бирдиктүү порталына зордуктоо менен коштолгон адам өлтүрүү, ошондой эле 14 жаш куракка чейинки  балага же майыптыгы бар адамга карата жасалган зордуктоо үчүн бир гана өмүр бою эркиндигинен ажыратуу түрүндө жаза киргизүү каралган мыйзам долбоору жарыяланган (долбоордун ID - 5783).
«Экволити Нау» жана «Бир Дүйнө – Кыргызстан» укук коргоо уюмдары мамлекет башчысынын жыныстык зомбулук көйгөйүнө карата көңүл буруусун жана аялдар менен балдарга коргоону күчөтүү үчүн кадамдарды жасоого даярдыгын колдойт. 
Аны менен катар биз жазалоону катаалдаштыруу зомбулуктун өзүнөн өзү төмөндөшүнө алып келбейт жана жабырлануучуларды натыйжалуу коргоону камсыздай албайт деп белгилейбиз.
Мындай кылмыштардын көпчүлүгү кайрылуу коркунучунан, стигмадан, сот адилеттигине жетүүдөгү тоскоолдуктардан жана изилдөөлөрдүн жетишсиздигинен улам латенттүү бойдон калууда.  
Жыныстык зомбулуктун деңгээлин реалдуу төмөндөтүүгө жетишүү үчүн комплекстүү мамиле: эрте аныктоо жана өз убагында реакция кылуу боюнча алдын алуу чаралары, кылмыш-жаза жана жазык-процессуалдык мыйзам ченемдерин жакшыртуу, изилдөөлөрдүн сапатын жогорулатуу, ошондой эле, айрыкча балдар жана майыптыгы бар аялдар үчүн жеткиликтүү жана коопсуз жардам берүү механизмдерин түзүү зарыл.

Equality Now жана «Бир Дүйнө Кыргызстандын» билдирүүсү

 Кыргызстан аялдарды жана балдарды жыныстык зомбулуктан коргоо үчүн  комплекстүү чараларды кабыл алышы керек

Жыныстык зомбулукту токтотууга комплекстүү мамиле кылуу зарылдыгы жана мыйзам долбоорун баалоо

2026-жылдын 19-февралында Кыргыз Республикасынын нормативдик укуктук актыларынын долбоорлорун коомдук талкуулоонун Бирдиктүү порталына зордуктоо менен коштолгон адам өлтүрүү, ошондой эле 14 жаш куракка чейинки  балага же майыптыгы бар адамга карата жасалган зордуктоо үчүн бир гана өмүр бою эркиндигинен ажыратуу түрүндө жаза киргизүү каралган мыйзам долбоору жарыяланган (долбоордун ID - 5783).

Биз мамлекет башчысынын жыныстык зомбулук көйгөйүнө карата көңүл буруусун жана аялдар менен балдарга коргоону күчөтүү үчүн кадамдарды жасоого даярдыгын  кубаттайбыз.  Мамлекет бул кылмыштардын масштабын жана оордугун таанып, чечимдерди издөө жөнүндө ниетин жарыялагандыгы абдан маанилүү. Аны менен катар биз жазалоону катаалдаштыруу зомбулуктун өзүнөн өзү төмөндөшүнө алып келбейт жана жабырлануучуларды натыйжалуу коргоону камсыздай албайт деген ишенимдебиз. Долбоордун негиздеме-маалымкатында «бүгүнкү күндө Кыргызстандагы мындай кылмыштардын көпчүлүгү латенттүү болуп жаткандыгы» белгиленет. Анткени менен эркиндиктен өмүр бою ажыратууну киргизүү латенттүүлүктүн себептерин жок кыла албайт жана кайрылуулар менен окуялардын ыктымалдыгын өзүнөн өзү азайтпайт.

Мындай кылмыштарды «көлөкөдөн» чыгарып гана тим болбостон, жыныстык зомбулуктун деңгээлин реалдуу төмөндөтүүгө жетишүү үчүн комплекстүү мамиле: эрте аныктоо жана өз убагында реакция кылуу боюнча алдын алуу чаралары, ошондой эле күнөөлүүлөрдү жоопкерчиликке тартууга жана натыйжалуу изилдөөгө тоскоолдук кылган кемчиликтерди болтурбоо үчүн КР Кылмыш-Жаза жана Жазык-процессуалдык кодекстерине өзгөртүүлөрдү киргизүү зарыл. Айрыкча кошумча тоскоолдуктарга туш келишкен балдар жана майыптыгы бар аялдар үчүн колдоого ээ болуу жана жардам сурап кайрылуунун жеткиликтүү жана коопсуз механизмдерин камсыз кылуу абдан маанилүү.  

Маселе мыйзамда каралган жазалоонун катаалдыгында эмес, иш жүзүндө бул катаалдык изилдөөлөрдүн натыйжасыздыгынан, сот адилеттигине жетүүдөгү тоскоолдуктардан, адистештирилген кызмат көрсөтүүлөрдүн жоктугунан жана системалуу алдын алуунун болбогондугунан улам ишке ашпай, күнөөлүүлөрдүн көбүнчө жоопкерчиликтен кутулуп кетип жатышкандыгында болууда.

Жыныстык зомбулук бийликти кыянат пайдалануу, гендердик теңсиздик, стигма, жашырып айтпоо жана табу коюлган тема экендигине, ошондой эле ачыкка чыгаруу жана реакция кылуунун таасирдүү механизмдеринин жетишсиздигине байланыштуу. Аталган факторлор жоюлмайынча, ал тургай мыйзамда бекитилген формалдуу катаал санкциялар дагы жоопкерчиликтен кутулбастыкты камсыздай албайт жана реалдуу токтотуучу таасирге ээ боло албайт.

Адам укуктары боюнча эл аралык органдар Кыргыз Республикасына мыйзам ченемдерин жакшыртууну жана анын практикада колдонулушуна көңүл бурууну, изилдөөлөрдүн сапатын жогорулатууну, ошондой эле жабырлануучулардын сот адилеттигине реалдуу жетишүүсүн жана керектүү колдоолорду алышын камсыздоону бир нече жолу сунушташкан.

Чындыгында эмне зарыл

Жыныстык зомбулук менен натыйжалуу күрөшүү үчүн комплекстүү, системалуу мамиле зарыл. Латенттүүлүктүн себептерин, сот адилеттигине жетүүдөгү тоскоолдуктарды жана изилдөөлөрдөгү жетишпегендиктерди жойбой туруп, жазалоону катаалдатуу ачыкка чыгарууларды жогорулатууга дагы, зомбулуктун реалдуу төмөндөшүнө дагы алып келбейт. Мамлекет кабыл алышы керек болгон негизги чаралар төмөндө келтирилди.

1. Эл аралык стандарттарга ылайык мыйзам ченемдерин реформалоо (КЖК жана ЖПК)

1.1. Эркин билдирилген макулдуктун жоктугунун негизинде зордуктоону аныктоо

Кыргызстанга  зордуктоо аныктамасын кылмыш курамынын негизги элементи катары эркин билдирилген макулдуктун жоктугун бекитүү (баарынан мурда КР Кылмыш-Жаза кодексинин 154-156-беренелеринде), ошондой эле басмырлоочу жана эскирген формаларды жоюу менен эл аралык стандарттарга шайкеш келтирүү.  Мындай өзгөрүүлөрдүн зарылдыгын мурда Кыргызстанга карата өз сунуштамаларында Аялдарга карата басмырлоону жок кылуу боюнча БУУ Комитети көрсөткөн.

Кыргыз Республикасы аталган сунуштаманы соңку Универсалдык мезгилдик обзордун алкагында кабыл алган (колдогон). Асыресе, 140.69 сунуштамалар Кыргызстанды  «зордуктоону эркин билдирилген макулдуктун жоктугу менен жасалган катнаш катары так аныктама берип, Кылмыш-Жаза кодексине өзгөртүү киргизүүгө» чакырат (Исландиянын сунуштамасы) жана  Кыргызстан аны колдоого алган (2025-ж., август, A/HRC/60/4/Add.1).

1.2. Эмне үчүн бул маанилүү

Зордуктоону дене-бойлук зомбулук же аны колдоном деп коркутуу призмасы аркылуу аныктоого  багытталган аракеттеги норма кылмыштын курамын кыскартып, күнөөлүүлөрдүн көпчүлүгүнүн жоопкерчиликтен качышына мүмкүнчүлүк түзөт. Практикада макулдуктун жоктугу көбүнчө «классикалык» эмес, дене-бойлук – мисалы, психологиялык кысым көрсөтүү, көз карандылыкты, кадыр-баркын же ишенимди кыянат пайдалануу менен, жаш курактык, социалдык же кесиптик үстөмдүгү менен мажбурлоо аркылуу орун алат.  Бул бийликтин асимметриясы айкын көрүнгөн кырдаалдар үчүн (анын ичинде «мугалим–окуучу», «дарыгер–бейтап», үй-бүлөлүк зомбулукта  ж.б.) өзгөчө мүнөздүү.

Мажбурлоо жагдайларын эске алуу менен эркин макулдуктун жоктугуна негизделген аныктама толук кандуу коргоону камсыз кылып, укуктук нормаларды колдонуунун болжолдуулугун жогорулатат жана  Кыргыз Республикасынын мыйзам ченемдерин АБЛК Комитетинин жана башка эл аралык механизмдердин сунуштамаларында чагылдырылган стандарттарга жакындаштырат.

1.3. Реформалардын реалисттик ырааттуулугу

КЖК жана ЖПКне өзгөртүүлөрдү киргизүү – убакытты талап кылган процесс экендигин биз түшүнөбүз.  Биринчи кадам катары Жогорку соттун түшүндүрмөлөрүнө (Пленумдун токтому) өзгөртүүлөрдү киргизүү аркылуу укук колдонуу практикасын тактоо менен дагы баштоо мүмкүн. Биз мурда ушул жолду сунуш кылганбыз жана талкуулоого кайтып келүүгө даярбыз.

2. Натыйжалуу ачыктоо, кайрылуунун коопсуз механизмдери жана алдын алуу

Система постфактумда гана иштебестен, зомбулукту болтурбоосу жана жабыркагандарга (балдарды жана майыптыгы бар аялдарды камтуу менен)  өз убагында жардам берилишин камсыз кылуу үчүн, өз ичине төмөнкүлөрдү камтыган комплекстүү чаралар керек:

• Жардам алуу үчүн кайрылуунун жеткиликтүү, коопсуз жана конфиденциалдуу каналдары;
• Кысым көрсөтүүдөн, коркутуудан, стигмадан жана кайталанган  виктимизациядан коргоо кепилдиги;
• Кайра багыттоонун так каттамдары жана ведомство аралык протоколдор (мектептер, соцкызматтар, медмекемелер, кризистик борборлор, укук коргоо органдары);
• Тобокелдиктерди милдеттүү түрдө эрте аныктоо жана «сигналдарга» жооп кайтаруу (анын ичинде саламаттык сактоо жана билим берүү тутуму тарабынан), ошондой эле  жабык мекемелердеги (мисалы, психоневрологиялык интернаттарда), обочолонгон үй чарбаларында жана айыл жергесинде зомбулук учурларын ачыктоонун проактивдүү механизмдерин камтуу менен;
• Теңчилик жана зомбулукка жол бербөө маселелери боюнча иштерди жана агартууну, зомбулукту колдогон нормаларды өзгөртүү боюнча жаштар жана эркектер үчүн программаларды, мындан тышкары, жардам алууга кайрылуу мүмкүн жана коопсуз болушу үчүн жыныстык зомбулуктун айланасындагы стигманы төмөндөтүү жана «табуну» бузуу боюнча чараларды камтуу менен тутумдуу алдын алуу.

3. Натыйжалуу изилдөө жана сот адилеттиги

3.1. Адистештирүү жана даярдык

Жыныстык зомбулук жөнүндө иштер боюнча тергөөчүлөрдү, прокурорлорду жана судьяларды даярдоону күчөтүү жана жабыркагандардын укуктарына багытталган практиканы жайылтуу зарыл. Андай болбогон учурда жабыркагандар коргоого кайрылуу менен ишенбөөчүлүккө, стигматизацияланган көрүнүштөргө жана кесипкөй эмес кайрылууларга туш боло беришет, бул кылмыштар жөнүндө маалымдоого даярдыкты төмөндөтүп, системага болгон ишенимге доо кетирет. Бул, асыресе, зордуктоо жөнүндө катталган арыздардын саны менен КРдеги кылмыш өндүрүшү козголгон иштердин санынын, айрыкча, айыптоо  өкүмү менен аяктаган иштердин ортосундагы сандардын олуттуу айырмачылыгынан көрүнөт.  

3.2. Методикалык стандарттар

Изилдөө боюнча атайын методикалык сунуштамаларды (анын ичинде далилдөөлөр, тобокелдиктерди баалоо, экинчи ирет жабыркоого жол бербөө иштерин камтуу менен) иштеп чыгуу жана жайылтуу кажет.

3.3. Equality Now-нун Кыргыз Республикасындагы өнөктөштөрү менен биргелешкен иши

2025-жылдын соңунда Equality Now Кыргыз Республикасынын Адвокаттар кеңеши менен биргеликте жыныстык кол тийбестикке каршы кылмыштар жөнүндө иштер боюнча, майыптыгы бар жабыркагандар менен иштерге  өзүнчө көңүл буруу менен аялдардын кызыкчылыктарын коргогон адвокаттар үчүн тренингдердин сериясын өткөрдүк. Алгач Бишкекте тренерлер үчүн тренинг болуп өттү, андан кийин КР адвокаттары үчүн  Жалал-Абадда, Балыкчыда, Бишкекте жана Ошто регионалдык тренингдер болду. Азыркы учурда КР Адвокаттар кеңеши менен биргеликте ушул тема боюнча адвокаттар үчүн колдонмону толук иштеп чыгуудабыз.

Мындан тышкары,  бизде укук коргоо органдары үчүн колдонмонун долбоору даярдалган. Биз анын мазмунун, жайылтуу боюнча мүмкүн болуучу кадамдарды, ошондой эле мамлекеттик органдар менен биргелешкен тренингдерди уюштурууну талкуулоого даярбыз.

4. Сот адилеттигинин жеткиликтүүлүгү жана комплекстүү жардам көрсөтүү, майыптыгы бар кыздарды жана аялдарды камтуу менен

Юридикалык, медициналык жана психологиялык жардам көрсөтүүнү камсыз кылуу; майыптыгы бар кыздарды жана аялдарды камтуу менен жабыркагандардын муктаждыктарын жеке баалоо механизмдерин түзүү.

2025-жылдын аягында  “Адилеттикти издеп: Казакстандагы, Кыргызстандагы жана Өзбекстандагы жыныстык зомбулук жөнүндөгү иштердеги кылмыш-жаза сот тутуму” бкаяндамасы жарыяланган,  анда КРда зордуктоодон жабыркаган майыптыгы бар аялдар канчалаган тоскоолдуктарга туш келип жаткандыгы көрсөтүлгөн. Баяндама ошондой эле Кыргыз Республикасында жабыркагандардын сот адилеттигине жетишүүдөгү укуктарын камсыздоо үчүн зарыл болгон укуктук жана программалык чараларга көңүл бурууну сунуштайт.  

Биздин чакырык

Биз мамлекеттин кыздардын жана аялдардын укуктарын бекемдөөгө умтулуусун бөлүшөбүз жана бул маселеге көңүл буруп жаткандыгы үчүн Президентке ыраазычылыгыбызды билдиребиз.  Биз бийликти аялдардын жана балдардын коопсуздугун чындыгында жогорулата турган, эл аралык органдардын сунуштамаларынын аткарылышын камсыздаган жана сот адилеттиги тутумуна коомчулуктун ишенимин бекемдеген комплекстүү реформаларды күчөтүүгө көңүл бурууга чакырабыз.

Биз мамлекеттик органдар менен кызматташууга даярбыз жана зарыл болгон реформаларды иштеп чыгууга жана ишке ашырууга, эл аралык сунуштамаларды аткарууда, жабыркагандардын натыйжалуу коргоого ээ болуп, адилеттикке жетиши үчүн жыныстык зомбулукту ачыктоо жана жооп кайтаруу, алдын алуу системасын жакшыртууга көмөкчү болууга даярбыз.

Website: www.equalitynow.org | Email: info@equalitynow.org | Phone: +1 (212) 586-0906

Registered Office: Church Street Station, PO Box 7160, New York, NY 10008-7160, USA

www.birduino.kg/email:birduinokyrgyzstan@gmail.com

ул. Сыдыкова 258, Бишкек, Кыргызстан